Deneme süresi, işverenin çalışanı “sigortasız deneyebildiği” veya çalışanın hiçbir hakkının olmadığı bir dönem değildir. İş sözleşmesi başlamıştır; çalışan ücretini, sigortasını ve çalıştığı süreye bağlı haklarını kazanır. Deneme kaydı yalnız sözleşmenin sona erdirilmesinde taraflara belirli bir esneklik sağlar.
Deneme süresi en fazla 2 aydır
4857 sayılı İş Kanunu’na göre taraflar iş sözleşmesine deneme kaydı koyabilir ve bu süre en çok iki ay olabilir. Toplu iş sözleşmesiyle deneme süresi dört aya kadar uzatılabilir. Bireysel iş sözleşmesine doğrudan “6 ay deneme süresi” yazmak genel kural açısından doğru değildir.
Deneme süresi otomatik olarak başlamaz
Her işe girişte kendiliğinden deneme süresi oluştuğu düşünülmemelidir. Deneme kaydının iş sözleşmesinde kararlaştırılması gerekir. Sözleşmede böyle bir hüküm yoksa işveren sonradan “zaten ilk iki ay denemeydi” diyerek deneme hükümlerini uygulayamaz.
Deneme süresinde SGK yapılır mı?
Evet. SGK’nın güncel sık sorulan sorularında da açıkça belirtildiği gibi deneme süresi veya başka bir gerekçe, çalışanı sigortasız çalıştırma nedeni değildir. Sigortalı işe giriş yükümlülüğü işe başlama tarihi esas alınarak yerine getirilmelidir.
Deneme süresinde ücret ödenir mi?
Çalışan fiilen çalıştığı günlerin ücretini ve diğer haklarını alır. “Deneme olduğu için ilk hafta ücretsiz” şeklindeki uygulama iş sözleşmesinin ücretli olma niteliğiyle bağdaşmaz. Deneme, ücretsiz staj anlamına gelmez.
Deneme süresinde işten ayrılma nasıl olur?
Deneme süresi içinde taraflar sözleşmeyi bildirim süresine gerek olmaksızın ve ihbar tazminatı olmadan sona erdirebilir. Ancak çalışanın çalıştığı günlere ait ücret ve diğer hakları saklıdır. Fesih nedeninin ayrımcılık veya başka bir hukuka aykırılık oluşturmaması da ayrıca önemlidir.
Deneme süresi yıllık izin kıdemine dahil mi?
Evet. Yıllık ücretli izne hak kazanmak için gereken bir yıllık sürenin hesabında deneme süresi de dahildir. Çalışan iki aylık deneme süresi bittikten sonra değil, ilk işe giriş tarihinden itibaren hizmet süresi kazanır.
Deneme süresinde performans nasıl değerlendirilir?
Deneme süresini yalnız “beğendik/beğenmedik” kararıyla geçirmek yerine rolün ilk 30 ve 60 gününde beklenen çıktılar belirlenebilir. Yönetici somut gözlem notları tutarsa çalışana da gelişmesi gereken konular hakkında zamanında geri bildirim verebilir.
Deneme süresi bitiş tarihi takip edilmeli
Örneğin 10 Eylül’de başlayan ve sözleşmesinde iki aylık deneme kaydı bulunan çalışanın deneme dönemi kasım ayında sona erer. İK’nın bu tarihi takvimde hatırlatması, değerlendirme toplantısının süre geçtikten sonra yapılmasını önler. “Deneme çoktan bitmiş ama kimse fark etmemiş” durumu özellikle hızlı büyüyen ekiplerde sık yaşanır.
Deneme kaydı yoksa sonradan “zaten denemedeydi” denemez
Deneme süresi genel olarak en fazla iki aydır; toplu iş sözleşmesiyle dört aya kadar uzatılabilir. Çalışan bu dönemde ücret ve sigorta haklarından yoksun değildir. Deneme kaydının sözleşmede bulunması, başlangıç ve bitiş tarihinin takip edilmesi ve çalışana gerçek geri bildirim verilmesi, süreci yalnız hukuki bir madde olmaktan çıkarıp faydalı bir uyum dönemine dönüştürür.
Deneme süresi boyunca çalışan diğer çalışanlardan daha az hakka sahip değildir
Deneme süresinin uygulanabilmesi için iş sözleşmesinde deneme kaydı bulunmalıdır. İşe yeni başlayan herkes otomatik olarak iki aylık deneme süresinde kabul edilmez. Bu nedenle sözleşme hazırlanırken sürenin başlangıcı, bitişi ve varsa toplu iş sözleşmesinden kaynaklanan farklılık açıkça yazılmalıdır.
Deneme süresinde fesihte ne farklıdır?
Deneme kaydı, çalışanın ücretsiz veya sigortasız çalıştırılabileceği anlamına gelmez. Fiilen çalışılan günler için ücret ve sigorta yükümlülükleri devam eder. Çalışanın kıdemi de işe başladığı tarihten itibaren işler. Deneme süresini “iki ay sonra gerçek işe başlayacak” gibi görmek hem kayıt hem çalışan deneyimi açısından yanlış bir yaklaşımdır.
Yöneticinin deneme süresi değerlendirmesi nasıl olmalı?
Taraflar deneme süresi içinde iş sözleşmesini bildirim süresi olmaksızın ve ihbar tazminatı ödemeksizin sona erdirebilir. Buna karşılık çalışanın o güne kadar doğmuş ücret ve diğer hakları ödenmelidir. Ayrıca fesih nedeninin ayrımcılık, kötü niyet veya başka hukuki riskler taşımaması gerekir. “Deneme süresi var” ifadesi her türlü uygulamayı otomatik olarak hukuka uygun hale getirmez.
Bitiş tarihini takvimde otomatik hatırlatın
“İyi gidiyor / kötü gidiyor” şeklindeki tek satır yorum yerine rolün birkaç somut beklentisi belirlenebilir: işi öğrenme hızı, görev kalitesi, iletişim, devamlılık ve ekip uyumu gibi. İlk ayın ortasında kısa ara görüşme yapmak, çalışana da gelişmesi gereken noktaları görme fırsatı verir. Son gün yapılan sürpriz değerlendirme hem yönetici hem çalışan için zayıf bir süreçtir.
Toplu iş sözleşmesi varsa dört aya kadar uzama ihtimalini kontrol edin
İki aylık sürenin son haftasında yönetici değerlendirme yapacaksa hatırlatmanın son güne bırakılmaması gerekir. Örneğin bitişten 10 gün önce insan kaynaklarına ve yöneticiye bildirim göndermek; performans görüşmesi, devam kararı veya gerekli aksiyon için zaman kazandırır. Özellikle çok sayıda işe alım yapan şirketlerde bu küçük otomasyon önemli gecikmeleri önler.
Deneme süresi uzatılabilir mi?
İş Kanunu genel olarak deneme süresini en çok iki ayla sınırlar; toplu iş sözleşmeleriyle bu süre dört aya kadar uzatılabilir. Bu nedenle sendikalı veya toplu iş sözleşmesi kapsamındaki işyerlerinde standart “iki ay” kuralını otomatik uygulamadan önce ilgili düzenleme kontrol edilmelidir.
Hastalık veya izin deneme süresini otomatik uzatır mı?
Bireysel iş sözleşmesinde iki aylık azami süre dolduktan sonra “bir ay daha deneyelim” diyerek deneme kaydını uzatmak genel kurala uygun değildir. Toplu iş sözleşmesi varsa dört aya kadar farklı süre kararlaştırılabilmesi ayrı bir istisnadır. Bu nedenle yönetici kararsız kaldığında son gün yeni deneme protokolü imzalatmak yerine normal iş ilişkisi kurallarına göre hareket edilmelidir.
Deneme değerlendirmesinde ayrımcı ölçütlerden kaçının
Deneme kaydının takvimsel süresi sözleşmede belirlenir. Çalışanın kısa süreli rapor veya izin kullanması halinde sürenin otomatik olarak aynı gün sayısı kadar uzadığı varsayılmamalıdır. Somut durumda sözleşme ve hukuk değerlendirmesi gerekebilir. İnsan kaynakları sisteminin keyfi olarak bitiş tarihini ileri atması yerine gerçek sözleşme tarihini koruması daha güvenlidir.
Deneme süresinde geri bildirim yazılı bir iz bırakmalı
Performans kriterleri rolün işiyle ilişkili olmalıdır. Yaş, medeni hal, gebelik, sağlık durumu gibi korunan veya hassas alanları performans değerlendirmesinin gerekçesine dönüştürmek ciddi risk yaratabilir. Yönetici yorumları somut görev, davranış ve çıktı örneklerine dayanırsa kararın kalitesi de açıklanabilirliği de artar.
Deneme süresi son günü insan kaynakları için tek karar tarihi değildir
Yöneticinin ilk ay yaptığı geri bildirimleri kısa notlarla kayıt altına almak, ikinci ay değerlendirmesini daha somut hale getirir. Çalışana geliştirilecek alan söylendiyse sonraki görüşmede ilerleme kontrol edilebilir. Bu notlar “performans dosyası” gibi ağır bir süreç olmak zorunda değildir; tarih, konu ve aksiyon yeterli olabilir.
Deneme süresi çalışan için de değerlendirme dönemidir
Devam kararı önceden netleşmişse çalışana son dakikada bildirim yapmak gerekmez. Bitişten önce yöneticinin değerlendirmesi, varsa eksik geri bildirim ve çalışanın soruları tamamlanabilir. Böylece süre dolduktan sonra “deneme süresini unuttuk” gibi operasyonel hatalar yaşanmaz.
Deneme süresi kararını yalnız tek yöneticinin hafızasına bırakmayın
Bu dönem yalnız işverenin çalışanı değerlendirdiği tek taraflı bir sınav değildir. Çalışan da rolün anlatıldığı gibi olup olmadığını, yönetici desteğini, çalışma ortamını ve kariyer beklentisini değerlendirir. Düzenli iki yönlü görüşmeler, uyumsuzluğu son gün sürprizi olmadan erken fark etmeye yardımcı olur.
Çalışan birden fazla kişiyle çalışıyorsa değerlendirmede yalnız son haftadaki izlenime güvenmek yerine ilgili ekip üyelerinden somut geri bildirim alınabilir. Ancak bu süreç “herkes oy versin” şeklinde yürütülmemeli; rolün önceden belirlenmiş beklentileri temel alınmalıdır. Böylece karar, kişisel uyum yorumundan çok iş performansı ve davranış örneklerine dayanır.
Sonuç
Sık Sorulan Sorular
Deneme süresi 3 ay olabilir mi?
Bireysel iş sözleşmesinde genel üst sınır 2 aydır; toplu iş sözleşmesiyle 4 aya kadar uzatılabilir.
Deneme süresinde sigorta yapılır mı?
Evet. Çalışan işe başladığı tarihten itibaren sigortalı bildirilmelidir.
Deneme süresinde ihbar süresi var mı?
Deneme kaydı geçerliyse taraflar deneme süresi içinde bildirim süresi olmadan sözleşmeyi sona erdirebilir.
Deneme süresi yıllık izin hesabına girer mi?
Evet. Bir yıllık yıllık izin kıdeminin içinde deneme süresi de yer alır.
BasitİK’ta ilgili konu
Deneme süresi bitişleri için çalışan bazında hatırlatma oluşturmak için Personel Görev Takip Programı
Kaynaklar
- 4857 sayılı İş Kanunu
- SGK Sık Sorulan Sorular
İK süreçlerinizi farklı dosyalarda takip etmeyin
Personel, izin, mesai ve özlük kayıtlarını BasitİK ile tek panelde daha düzenli şekilde yönetin.
BasitİK'yı İncele
