Deneme Süresi Nedir? İş Kanununa Göre Deneme Süresi Kaç Aydır?

Yeni bir işe başlayan çalışanların sık karşılaştığı kavramlardan biri deneme süresidir. İşveren açısından çalışanın işe ve işyerine uyumunu görmek, çalışan açısından ise işin beklentilerine uygun olup olmadığını değerlendirmek için kullanılan bu dönem, tarafların diledikleri gibi kuralsız hareket edebildiği bir süreç değildir.

4857 sayılı İş Kanunu’na göre deneme süresi, iş sözleşmesine tarafların anlaşmasıyla eklenen bir deneme kaydına dayanır. Kanundaki genel kurala göre bu süre en fazla 2 ay olabilir. Toplu iş sözleşmesi bulunan durumlarda ise deneme süresi 4 aya kadar uzatılabilir. Deneme süresi içinde taraflar iş sözleşmesini bildirim süresine gerek olmaksızın sona erdirebilir. Ancak çalışanın çalıştığı günlere ait ücret ve diğer hakları korunmaya devam eder.

Dolayısıyla “İlk iki ay sigorta yapılmaz”, “deneme süresinde maaş verilmez” veya “deneme süresindeki çalışmalar kıdemden sayılmaz” gibi yaygın ifadeler doğru değildir.

Deneme Süresi Nedir?

Deneme süresi, işçi ile işverenin iş ilişkisinin başlangıcında birbirlerini değerlendirebilmelerine imkân veren belirli bir dönemdir.

İşveren bu süreçte çalışanın;

• yaptığı işe uygunluğunu,
• mesleki yeterliliğini,
• çalışma düzenine uyumunu,
• işyeri kurallarına yaklaşımını

gözlemleyebilir.

Çalışan ise işin kendisine uygun olup olmadığını, çalışma koşullarını, işyerini ve görevlerini değerlendirebilir.

Ancak deneme süresi işe başlayan her çalışan için otomatik olarak ortaya çıkmaz. İş sözleşmesinde deneme süresi uygulanacağı taraflarca kararlaştırılmış olmalıdır. Özellikle ileride uyuşmazlık yaşanmaması için deneme kaydının sözleşmede açık ve anlaşılır şekilde belirtilmesi önemlidir.

Başka bir ifadeyle işveren, sözleşmede böyle bir düzenleme bulunmadığı halde çalışan işten ayrılmak istediğinde veya iş sözleşmesini sona erdirmek istediğinde sonradan “Zaten deneme süresindeydin” yaklaşımıyla hareket etmemelidir.

Deneme Süresi Kaç Aydır?

4857 sayılı İş Kanunu’nun 15. maddesine göre deneme süresi en fazla 2 ay olabilir.

Taraflar isterlerse daha kısa bir deneme süresi belirleyebilir. Örneğin;

• 15 gün,
• 1 ay,
• 45 gün,
• 2 ay

gibi süreler kararlaştırılabilir.

Ancak genel İş Kanunu uygulamasında bireysel iş sözleşmesiyle 3 ay veya 6 ay gibi bir deneme süresi belirlenmesi mümkün değildir. Kanunun izin verdiği üst sınır 2 aydır.

2 aylık deneme süresi zorunlu mu?

Hayır. İşveren her çalışan için mutlaka 2 aylık deneme süresi uygulamak zorunda değildir.

Deneme süresi hiç kararlaştırılmayabileceği gibi 2 aydan daha kısa da tutulabilir. Buradaki “2 ay” zorunlu süre değil, kanuni üst sınırdır.

Örneğin iş sözleşmesinde deneme süresi 1 ay olarak kararlaştırılmışsa, birinci ayın sonunda deneme dönemi biter. İşveren bu süreyi tek taraflı olarak “Bir ay daha deneyelim” diyerek uzatamaz.

Toplu İş Sözleşmesinde Deneme Süresi Kaç Ay Olabilir?

Deneme süresinin 2 aylık üst sınırının önemli bir istisnası vardır.

İş Kanunu’nun 15. maddesine göre deneme süresi toplu iş sözleşmeleriyle 4 aya kadar uzatılabilir.

Dolayısıyla normal bir bireysel iş sözleşmesinde azami süre 2 ayken, ilgili işyerinde uygulanan toplu iş sözleşmesi kapsamında bu süre en fazla 4 ay olabilir.

Burada dikkat edilmesi gereken nokta, 4 aylık sürenin işveren ile çalışan arasında yapılan sıradan bir bireysel sözleşmeye yazılarak uygulanabilecek genel bir hak olmamasıdır. Dört aya kadar uzatma imkânı toplu iş sözleşmesine bağlıdır.

Deneme Süresinde Sigorta Yapılması Zorunlu mu?

Evet. Deneme süresinde sigorta zorunludur.

Deneme süresi, “sigortasız çalıştırma süresi” anlamına gelmez. Çalışan fiilen işe başladığı andan itibaren iş ilişkisinin içindedir ve sosyal güvenlik yükümlülükleri geçerlidir.

SGK’nın işveren yükümlülüklerine ilişkin açıklamasına göre 4/a kapsamında çalışanlar için genel kural, sigortalı işe giriş bildirgesinin çalışmaya başlamadan en az bir gün önce verilmesidir. Bazı sektör ve durumlar için kanunda ayrıca istisnai bildirim süreleri bulunmaktadır.

Bu nedenle;

“İlk iki ay deneme süresi, sonra sigortanı başlatacağız”

şeklindeki bir uygulama deneme süresinin hukuki anlamıyla bağdaşmaz.

Çalışan ilk günden itibaren sigortalı olmalıdır. Deneme süresi yalnızca iş sözleşmesinin belirli koşullarla daha kolay sona erdirilebilmesini sağlar; SGK yükümlülüğünü ortadan kaldırmaz.

Deneme Süresinde Maaş Ödenir mi?

Evet. Deneme süresinde maaş ödenmek zorundadır.

Bir kişinin “deneme amacıyla” çalıştırılması, çalışmasının ücretsiz olabileceği anlamına gelmez.

4857 sayılı İş Kanunu’nun 15. maddesi açık biçimde çalışanın deneme süresi içerisinde çalıştığı günlere ilişkin ücret ve diğer haklarının saklı olduğunu belirtir.

Dolayısıyla çalışan bir ay çalıştıktan sonra işten ayrılmış veya işveren tarafından işten çıkarılmış olsa bile çalıştığı süreye ait ücretini almalıdır.

Çalışma koşullarına göre hak edilmiş;

• fazla çalışma ücretleri,
• hafta tatili hakları,
• ulusal bayram ve genel tatil ücretleri,
• sözleşmeden doğan diğer parasal haklar

da sırf çalışanın deneme süresinde olduğu gerekçesiyle ortadan kaldırılamaz.

Deneme süresi ücretsiz staj veya ücretsiz eğitim dönemi değildir.

Deneme Süresinde İstifa Edilebilir mi?

Çalışan, geçerli bir deneme süresi devam ederken iş sözleşmesini sona erdirebilir.

Normal şartlarda belirsiz süreli bir iş sözleşmesini sona erdirirken çalışanın kıdemine göre ihbar süresi gündeme gelebilir. Ancak İş Kanunu’nun 15. maddesi deneme süresi devam ederken tarafların sözleşmeyi bildirim süresine gerek olmadan feshedebileceğini düzenler.

Örneğin 2 aylık deneme süresi kararlaştırılan bir çalışan işe başladıktan 20 gün sonra işin kendisine uygun olmadığına karar verirse, deneme kaydına dayanarak iş sözleşmesini sona erdirebilir.

Çalışanın o güne kadar hak ettiği ücret ve diğer alacakları ise ödenmelidir.

Uygulamada çalışanın ayrılma iradesini yazılı olarak işverene bildirmesi, daha sonra çıkabilecek “işe gelmedi” veya “istifa etmedi” gibi uyuşmazlıkların önüne geçilmesi açısından faydalıdır.

Deneme Süresinde İşten Çıkarılma Nasıl Olur?

Deneme süresinin işveren açısından en önemli sonucu da iş sözleşmesinin bildirim süresi beklenmeden sona erdirilebilmesidir.

Geçerli bir deneme kaydı devam ederken işveren, çalışanın iş ilişkisini sürdürmek istemediğine karar verirse sözleşmeyi sona erdirebilir. İş Kanunu’nun 15. maddesi bu dönemde taraflara bildirim süresine gerek olmaksızın ve deneme kaydına dayalı fesih bakımından tazminatsız sona erdirme imkânı tanır. Çalışanın çalıştığı günlere ait hakları ise korunur.

Örneğin çalışan 40 gün çalıştıktan sonra iş sözleşmesi sona erdirilmişse, 40 günlük çalışmasına ilişkin ücret ve doğmuş diğer işçilik alacaklarının hesaplanması gerekir.

İş ilişkisinin sona ermesi halinde işverenin SGK bildirim yükümlülüğü de devam eder. SGK’ya göre 4/a kapsamındaki çalışanların işten ayrılış bildirgesinin hizmet akdinin sona erdiği tarihi takip eden 10 gün içinde yapılması gerekir.

Deneme Süresinde İhbar Süresi Var mı?

Geçerli deneme süresi devam ederken genel kural olarak ihbar süresi uygulanmaz.

İş Kanunu’nun normal fesih düzenlemesinde belirsiz süreli iş sözleşmelerinde çalışanın kıdemine göre 2, 4, 6 veya 8 haftalık bildirim süreleri bulunmaktadır. Ancak deneme süresine ilişkin 15. madde, deneme dönemi içinde sözleşmenin bildirim süresi beklenmeden sona erdirilebilmesine imkân verir.

Bu nedenle 2 aylık geçerli deneme süresinin 50. gününde ayrılmak isteyen çalışanın normal şartlardaki 2 haftalık ihbar süresini tamamlaması gerekmez.

Aynı şekilde işveren de deneme süresi içindeki geçerli fesihte normal ihbar süresini beklemek zorunda değildir.

Ancak deneme süresi bittikten sonra durum değişir.

Örneğin sözleşmede 2 aylık deneme süresi varsa ve çalışan üçüncü ayda işten ayrılıyorsa artık deneme süresine ilişkin özel fesih imkânından yararlanılamaz. İş sözleşmesinin türüne ve fesih nedenine göre normal fesih hükümleri değerlendirilir.

Deneme Süresi Kıdemden Sayılır mı?

Evet. Deneme süresi, çalışanın işyerinde geçirdiği çalışma süresinin dışına çıkarılmaz.

Çalışanın hizmet süresi fiilen işe başladığı tarihten itibaren işlemeye başlar. Deneme döneminin sonunda çalışan aynı işyerinde çalışmaya devam ettiğinde kıdemi sıfırlanarak yeniden başlamaz.

İş Kanunu yıllık izin bakımından bu konuyu açık biçimde düzenler. Kanunun 53. maddesine göre yıllık ücretli izne hak kazanmak için gereken bir yıllık çalışma süresinin hesabında deneme süresi de dahildir.

Örneğin çalışan;

1 Ocak’ta işe başladıysa,

1 Ocak-1 Mart arasında 2 aylık deneme süresi uygulanmış olsa bile çalışma başlangıcı 1 Mart olarak kabul edilmez. Hizmet süresi 1 Ocak’tan itibaren devam eder.

Bu nedenle işletmelerin personel kayıtlarında işe giriş tarihi ile deneme süresinin bitiş tarihini birbirinden ayrı takip etmesi önemlidir.

Deneme Süresi Bittiğinde Ne Olur?

Deneme süresinin sona ermesiyle birlikte yeni bir işe giriş yapılması gerekmez. İş ilişkisi mevcut iş sözleşmesi kapsamında devam eder.

Örneğin 1 Haziran’da işe başlayan ve sözleşmesinde 2 aylık deneme süresi bulunan bir çalışanın deneme dönemi sona erdiğinde ayrıca yeni bir iş sözleşmesi başlatılmış gibi işlem yapılmaz.

Deneme süresinin sona ermesinin temel sonucu, tarafların artık İş Kanunu’nun 15. maddesinde yer alan “bildirim süresi olmadan fesih” kolaylığından yararlanamamasıdır.

Sonraki süreçte sözleşmenin sona erdirilmesi gerektiğinde iş sözleşmesinin türü, çalışanın kıdemi ve fesih nedeni dikkate alınarak ilgili hükümler uygulanır.

Deneme Süresinde En Sık Yanlış Bilinenler

Deneme süresiyle ilgili uygulamada bazı yanlış kabuller oldukça yaygındır.

“Deneme süresinde sigorta yapılmaz.”
Yanlıştır. Çalışanın SGK işlemleri işe başladığı tarihten itibaren yapılmalıdır.

“Deneme süresinde maaş verilmez.”
Yanlıştır. Çalışılan günlerin ücreti ve doğmuş diğer haklar ödenmelidir.

“Her işe giren kişinin otomatik olarak 2 ay deneme süresi vardır.”
Yanlıştır. Deneme kaydının taraflarca kararlaştırılmış olması gerekir.

“İşveren istediği kadar deneme süresi koyabilir.”
Yanlıştır. İş Kanunu kapsamındaki genel üst sınır 2 aydır. Toplu iş sözleşmesiyle bu süre 4 aya kadar çıkarılabilir.

“Deneme süresi kıdeme dahil edilmez.”
Yanlıştır. Deneme dönemi iş ilişkisinin bir parçasıdır ve hizmet süresinin başlangıcı fiili işe giriş tarihidir.

Sık Sorulan Sorular

Deneme süresi kaç aydır?

4857 sayılı İş Kanunu’na göre deneme süresi en fazla 2 aydır. Toplu iş sözleşmesiyle bu süre 4 aya kadar uzatılabilir.

Deneme süresinde sigorta yapılır mı?

Evet. Deneme süresinde çalışan sigortasız bırakılamaz. SGK işe giriş işlemleri, genel kural olarak çalışan fiilen işe başlamadan önce yapılmalıdır.

Deneme süresinde işten çıkarılan çalışan maaş alır mı?

Evet. İş sözleşmesinin deneme süresi içinde sona ermesi, çalışanın daha önce çalıştığı günlere ait ücretini ortadan kaldırmaz. Hak edilmiş diğer işçilik alacaklarının da ödenmesi gerekir.

Deneme süresinde istifa eden çalışan ihbar süresi kullanır mı?

Geçerli deneme süresi devam ediyorsa İş Kanunu’nun 15. maddesi kapsamında bildirim süresi beklenmeden sözleşme sona erdirilebilir. Deneme süresi bittikten sonra ise normal fesih hükümleri gündeme gelir.

Deneme süresi kıdem hesabına dahil edilir mi?

Evet. Deneme süresi çalışma süresinin bir parçasıdır. Çalışanın hizmet süresi fiilen işe başladığı tarihten itibaren devam eder. İş Kanunu ayrıca yıllık izin için gereken bir yıllık sürenin hesabında deneme süresinin de dikkate alınacağını açıkça belirtir.